سازمان نقشه برداری کشور 24 دی 1399 ساعت 20:56 https://www.ncc.gov.ir/fa/news/3372/تحلیل-حرکات-کوتاه-مدت-پسا-لرزه-ای-در-بازه-زمانی7-ماه-خرداد-لغایت-آذرماه-99-روی-قطعه-شرقی-گسل-مشاء -------------------------------------------------- عنوان : تحلیل حرکات کوتاه مدت پسا لرزه ای در بازه زمانی7 ماه(خرداد لغایت آذرماه 99) بر روی قطعه شرقی گسل مشاء تهیه کننده : دکتر حمیدرضا نانکلی(رئیس کمیته زمین لرزه و آتشفشان) رئیس اداره ژئودزی و ژئودینامیک اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری -------------------------------------------------- نتایج بدست آمده ار سری های زمانی و میدان سرعت و استرین شبکه ایستگاه های دائمی سازمان نقشه برداری کشورPOLR,PLZI,ABSD,GARM,LAR در منطقه حاکی از رژیم فشارشی برشی درقسمت شرقی و فشارش در قسمت غربی گسل مشا و افزایش حداکثر استرین برشی در قسمت مرکزی مشا می باشد.نرخ افزایش این استرین برشی با توجه به عمق زلزله و فاصله از خط گسلی 1.2تا 4  نانو استرین در سال می باشد که نشان دهنده منطقه پر تنشی و لرزه خیز میباشد. متن : اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی اداره ژئودزی و ژئودینامیک   تحلیل حرکات کوتاه مدت پسا لرزه ای در بازه زمانی7 ماه(خرداد لغایت آذرماه 99) بر روی قطعه شرقی گسل مشاء         1-مقدمه: پدیده زمین لرزه یکی از مخاطرات طبیعی است که در اثر تنش انباشته شده بر روی گسل ها در مدت زمان طولانی و آزاد شدن این تنش در چندین ثانیه روی می دهد. تنش برشی- افت تنش و نرخ لغزش از پارامترهای مهم در تحلیل خطرپذیری گسل ها و مدل سازی چرخه زلزله بر روی آنها می باشد. بر مبنای تقسیم‌بندی‌های صورت‌گرفته زلزله‌ها از نظر بزرگی به هفت دسته تقسیم می‌شوند. زلزله‌های با بزرگی کمتر از ۲ ریشتر در گروه خردلرزه‌ها (micro)، بین ۲ تا ۴ ریشتر، ریز (minor)، بین ۴ تا ۵ ریشتر، کوچک (light)، بین ۵ تا ۶ ریشتر، متوسط (moderate)، بین ۶ تا ۷ ریشتر، شدید (strong)، بین ۷ تا ۸ ریشتر، اصلی (major) و بیش از ۸ ریشتر، بزرگ (great) اطلاق می‌شود.  با توجه به تقسیم بندی تعریف شده6رخداد اعلام شده از سوی مرکز لرزه نگاری کشوری برای قطعه شرقی گسل مشاء از اردیبهشت تاآذر99 در دسته ریز و کوچک قرار می گیرد. گزارش کار گروه زمین لرزه و آتشفشان یکی از عناصر اصلی در پیشبرد پیش بینی زمین لرزه، شناخت رفتار کوتاه و بلندمدت گسل های لرزه زا است . مطالعه گسل های زمین لرزه ای در ایران نشان می دهدکه شناخت تاریخچه زمین ساختی کواترنری آغازین و همچنین بررسی شواهد زمین شناختی پیش از کواترنری در فهم نحوه دگرشکلی قاره ای در حین زمین لرزه از اهمیت بالایی برخورداراست. به همان اندازه که شناسایی گسلش های عهدحاضر در فهم زمین ساخت پویای قاره ای اهمیت دارد شناخت دقیق لرزه خیزی تاریخی و دستگاهی نیز به عنوان ابزاری سودمند در این راستا محسوب می شود. حرکت در طول یک گسل فعال می تواند بصورت تدریجی و پیوسته (خزش زمین ساختی) و یا تناوبی از دوره های آرامش و حرکت ناگهانی با رها شدن انرژی بصورت زمین لرزه باشد. -گسل مشاء گسل مشاء حدود 200 کیلومتر طول دارد و از گسل‌های اساسی البرز مرکزی است که در شمال تهران قرار گرفته است. شيب اين گسل رانده به سمت شمال برآورد شده است. طول اين گسل را از روستاى دليچاى در خاور تا فشم در باختر در نظر گرفته‌اند. شيب گسل فشارى مشا هميشه به سمت شمال و بين 35 تا 70 مى‌باشد، این گسل، قطعه قطعه و دارای حداقل سه بخش متفاوت "خاوری"، (از فیروزکوه تا دره مشا) "بخش میانی" (از دره مشا تا منطقه لواسانات به طرف شهرستانک) و "بخش باختری" (از شهرستانک تا ورده و باختر کرج) است و از این رو، فعالیت لرزه­‌ای بخش‌­های متفاوت آن اثرات متفاوتی را بر بخش‌­های مختلف تهران ­بزرگ و حتی کرج و آبیک می‌­تواند داشته باشد. فعالیت این گسل تاکنون چندین زلزله در تهران به وجود آورده است. چنان که زلزله بزرگی که در سال ۹۵۸م با قدرت بیش از۷/۷ در ۵۰ کیلومتری تهران رخ داده است به قسمت غربی این گسل نسبت داده می‌شود             در سال 1309 نیز در اثر فعالیت شدید دنباله شرقی این گسل در روستای مبارک آباد زلزله بزرگی رخ داد که آن حادثه هم با خسارت‌های بسیاری همراه شد. به هر روی با نگاهی به تاریخ آخرین زلزله مهیب در تهران خواهیم دید که بیش از 190 سال از آن می‌گذرد. یک زلزله هم در سال ۱۹۳۰ اتفاق افتاده که باز هم روی همین قطعه گسل مشا بوده . این قطعه گسل مشا که در19 اردیبهشت فعال شده پیش‌تر هم فعالیت داشته هم در سال 1665 میلادی جابه‌جا شده و هم در زلزله 1830 میلادی. در سال 1665 یک زلزله به بزرگای 6 تا 7 ریشتر اتفاق افتاده و در سال 1830 با بزرگی 7 بوده است. یک زلزله با بزرگای5 هم در سال 1930 اتفاق افتاده که روی همین قطعه گسل مشا بوده.   رخداد ها 19 اردیبهشت بزرگا      5                عمق  16 کیلومتر         ساعت   00:48 7 خرداد         بزرکا      4                عمق  12 کیلومتر          ساعت   13:41 19 شهریور    بزرگا       3                عمق  8 کیلومتر           ساعت   22:17 12 مهر          بزرگا    2.5                عمق 10 کیلومتر           ساعت    20:19 1 آبان ماه      بزرگا    2.7                عمق  10 کیلومتر          ساعت    7:43 29 آذر ماه     بزرگا    4                  عمق   8 کیلومتر           ساعت    3:05   تحلیل حرکات پس لرزه ای تجمع تنش فعال ناشی حرکات  صفحه  تکتونیکی AR-EUدر طول زمان  و غلبه این تنش بر استحکام بلوک  قطعه شرقی گسل ی مشاء  و شکست آن(تنش برشی برتنش ناشی از اصطحکاک غلبه کرده) گسیختگی ایجاد ولغزش برروی صفحه قطعه گسلی مشا< انجام شده است.در این حا لت تنش های حداکثر  به سمت دم گسل و قسمت پایین و بالای پوسته منتقل شدند که در پس لرزه ها نیز نشان داده شده است.میزان تنش قبل اززلزله و آغاز گسیختگی بر روی این قسمت از  قطعه شرقی گسل مشا 8.7 مگا پاسگال میباشد.در این حالت تنش برشی بر تنش قبل از زلزله غلبه کرده و جابجایی در صفحه گسل رخ داده و سپس افت تنش معادل 1.56 مگا پاسکال روی داده است .تنش باقی مانده در پوسته 7.14 مگا پاسکال می باشد. پس لرزه ها دنباله ای از زمین لرزه ها هستند که پس از وقوع شوک اصلی در یک گسل اتفاق می افتند پس لرزه ها در نزدیکی منطقه گسل که در آن گسیختگی اصلی اتفاق افتاده رخ می دهد و بخشی از "روند تنظیم مجدد" پس از لغزش اصلی در صفحه گسلی  است. پس لرزه ها با گذشت زمان کمتر می‌شوند و می توانند برای روزها ، هفته ها ، ماهها  ادامه داشته باشند. وقوع پس‌لرزه‌ها  پس از یک رخداد زمین‌لرزه بزرگ ناشی از به تعادل رسیدن و ثبات تنش تکتونیکی حاکم بر پوسته زمین پس از رخداد زمین‌لرزه اصلی است. پس­‌لرزه‌ها به عبارتی باقی مانده انرژی است که از رخداد اصلی در زمین باقی مانده است.  پس از یک زلزله بزرگ حرکات پوسته متوقف نمی شودو ا پس لرزه هایی به دنبال دارد که برخی از آنها آسیب زا هستند. لغزش مربوط به این پس لرزه ها را پس لغزش می نامندو ممکن است به صورت زمین لرزه های معمولی یا به صورت لغزش کند رخ دهد که احساس نمی شود. حرکات کوتا ه و میان مدت پس لرزه ای((near field قطعه شرقی گسل مشاء چرخه زمین لرزه این قطعه شرقی گسل مشاء که مسبب زلزله با بزرگای 5 اردیبهشت ماه بوده است عامل دو تغییر شکل دراین  منطقه شده :  1-تغییر شکل آنی سطح زمین :  در قسمت بالای پوسته تا عمق 10-15 کیلومتر که  دارای دمای کم - اصطکاک وشکننده است و به آن تغییر شکل هم لرزه ای می گویم. 2- تغییر شکل دوم :  بلافاصله پس از وقوع زلزله  مکانیسم آزاد شدن تنش به دلیل ویسکوزیته کم و دمای بالا در قسمت پایین یا شکل پذیر پوسته زمین فعال شده که منجر به تغییر شکل های پس لرزه ای در این قطعه گسلی شده.  این سیکل با توجه به بزرگای زمین لرزه مربوط به یک دوره از چند دقیقه تاماه ها یا سال ها پس از زلزله است که پوسته و گسل هر دو به حالت تغییرات تنش پوسته ناشی از زلزله تنظیم می شوند. در طول دوره پس لرزه ای  حداقل دو فرآیند مشخص باعث ایجاد حرکت اضافی پوسته می شود. یکی شامل لغزش اضافی که معمولاً جزئی و در امتداد گسل رخ داده است و دوم مناطق عمیق تری از پوسته پایین تر از 15 کیلومتر در پاسخ به تغییرات تنش پوسته جریان دارند ،  پس لرزه اول با بزرگای۴ در 7 خرداد ماه که در عمق 12 کیلومتری رخ داده است افت تنشی معادل 1.18 مگا پاسکال داشته و تنش باقی مانده در منطقه 5.32مگا پاسکال بوده است. پس لرزه دوم 19 شهریور ماه  با بزرگای 3 و عمق 8 کیلومتر وافت تنش معادل 0.8 مگا پاسکال روی داده است. تنش باقی مانده در پوسته 3.5 مگا پاسکال می باشد. در 3 پس لرزه بعدی که در تاریخ 12 مهر و 1 آبان و 29 آذر اتفاق افتاده شاهد روند صعودی بزرگا هستیم اما مقادیر افت تنش و تنش باقیمانده در 12 مهر و اول آبان روند نسبتا افزایشی و در 29آذر کاهش یافته است. در 2 پس لرزه اول و دوم یعنی 7 خرداد و 19 شهریور شاهد کاهش افت تنش و تنش باقی مانده هستیم. برای رفتار پس لرزه ها در یک بازه زمانی 3 ماه و12 روز اول شاهد  کاهش بزرگا و افت تنش و تنش باقی مانده در پوسته هستیم و برای 3 ماه و 4 روز بعد یعنی تا 29 آذر ماه شاهد روند صعودی بزرگا تا 29 آذر و افزایش جزیی افت تنش وتنش باقیمانده تا اول آبان و کاهش آن در 29 آذر هستیم. افت تنش تفاوت بین تنش موجود در صفحه گسلی قبل و بعد ازگسیختگی زلزله است. یکی از عواملی که ممکن است باعث کاهش تنش در زلزله به زلزله یا با ابعاد زمین لرزه شود  تغییر خصوصیات فیزیکی زمین-نوع گسل-رزیم تکتونیکی و نرخ تغییرشکل و نرخ تنش بلند مدت منطقه و تغییرات زمانی رفتار مکانیکی گسل به ویژه با عمق است. بعضی از قسمتهای گسل ممکن است از قسمت دیگر قوی تر باشند و بر میزان تنش ذخیره شده و آزاد شده در قسمتهای مختلف گسل تأثیر بگذارند.تخمین الگوی توزیع افت تنش روی گسل مسبب یک زلزله نقش مهمی در بررسی حرکات ناشی از آن زلزله و شبیه سازی دینامیکی آن ایفا می کند. از سوی دیگر مطالعه تغییرات تنش ممکن است جنبه هایی نو از ارتباط بین پیش لرزه ها، پس لرزه ها و حادثه اصلی را نیز روشن کند.   انتقال تنش استاتیک و دینامیک ناشی از زمین لرزه19 اردیبهشت ماه گسل مشاء بر روی پهنه گسلی فیروزکوه زمین لرزه ها می توانند با همدیگر بر هم کنش داشته باشند  و این موضوع می تواندمنجر به توالی زمین لرزه ها وخوشه بندی ورخ داد پس لرزه ها گردد. برانگیختگی تنش بدین صورت است که گسل ها  به تنشی که از گسل ها یا زمین لرزه های مجاور دریافت می کنند پاسخ می دهند. حرکت بلوکهای دو طرف یک گسیختگی باعث ایجاد تغییر در تنش ایستایی محیط اطراف آن میشود. این تغییر تنش روی سطوح گیرنده اطراف گسیختگی دارای دو مولفه نرمال و برشی میشود. معیار کلمب یکی از معیارهای است که  گسیخته شدن نو پدید و به جنبش در آمدن گسل ها ی قدیمی را در حال شکننده و در محیط الاستیک تحت تاثیر تنش کنترل می کند که تابع هر دو تنش نرمال وبرشی اعمال شده روی سطوح گیرنده است.تنش انباشته شده در روی یک گسل  به عنوان کلیداصلی به منظور آغاز گسیختگی  در نظر گرفته می شودو در هنگام وقوع زلزله به سادگی از بین نمی رود .تنش آزاد شده از یک گسل می تواند هر چند کم  می تواندتنش را  روی گسل های  مجاور و نزدیک تا صد کیلومترافزایش یا کاهش دهدو بالقوه باعث ایجاد گسیختگی و زلزله یا تاخیر درزمان رخداد شود. برای این منظور نرخ بلند مدت تنش تکتونیکی بر روی یک گسل فعال باید مشخص باشد. انتقال تنش مثبت (یعنی افزایش تنش) می تواند چرخه لرزه ای گسل را به طور موقت اصلاح کند و زلزله بعدی را با یک دوره زمانی T پیش ببرد و بر عکس کاهش تنش باعث تاخر در گسیختگی و زمان وقوع زلزله می شود(دوران آرامش). گسل فیروزکوه با گسل مشا در ۳۰ کیلومتری جنوب غرب شهر فیروزکوه هم تلاقی دارد و در واقع ادامه شرقی گسل مشا به گسل فیروزکوه می‌رسد، شرق تهران، محل تلاقي گسل هاي مشا و گسل شمال تهران و از آن طرف پهنه تلاقی قطعه خاوری گسل "مشا" با بخش باختری پهنه گسلی "فیروزکوه" است . اين ناحيه يكي از مهمترين نواحي فعال و لرزه خيز در اطراف شهر تهران است كه موجب شده است رخداد زلزله ها در شرق شهر تهران نسبت به غرب آن به مراتب بيشتر باشد. آنچه در زلزله اردیبهشت ماه 99 مشا رخ داده است و با توجه به توضیحات که داده شد بدین صورت میباشد که در اثر تجمع تنش فعال ناشی حرکات  صفحه  تکتونیکی AR-EUدر طول زمان  و غلبه این تنش بر استحکام بلوک گسلی مشا  و شکست آن(تنش برشی برتنش ناشی از اصطحکاک غلبه کرده) گسیختگی ایجاد ولغزش برروی صفحه قطعه گسلی مشا انجام شده است. تنش انتقالی 0.015 مگا پاسکال است که معادل15/ 0 بار می شود.در تاریخ 22تیر ماه شاهد یک فوج لرزه ای شامل 18  زمین لرزه لرزه و در تاریخ 18و29 شهریور دو زمین لرزه با بزرگای 2.8و3.1به ترتیب و در 4 دی ماه با بزگای 3.1 در فاصله 10 کیلومتری جنوب گسل «مشاء» و در یک قطعه مشخص پهنه گسلی فیروز کوه رخ داده است.     نتیجه گیری نتایج بدست آمده ار سری های زمانی و میدان سرعت و استرین شبکه ایستگاه های دائمی سازمان نقشه برداری کشورPOLR,PLZI,ABSD,GARM,LAR در منطقه حاکی از رژیم فشارشی برشی درقسمت شرقی و فشارش در قسمت غربی گسل مشا و افزایش حداکثر استرین برشی در قسمت مرکزی مشا می باشد.نرخ افزایش این استرین برشی با توجه به عمق زلزله و فاصله از خط گسلی 1.2تا 4  نانو استرین در سال می باشد که نشان دهنده منطقه پر تنشی و لرزه خیز میباشد. بازه 6 ماه پسا لرزه ای این قطعه از قسمت شرقی گسل مشاء باسطح گسیختگی32 کیلومتر مربع دارای یک رفتار نوسانی با تناوب 3 ماه میباشد. در یک بازه زمانی 3 ماه و 12 روز اول شاهد  کاهش بزرگا و افت تنش و تنش باقی مانده در پوسته هستیم و برای 3 ماه و 4 روز بعد یعنی تا 29 آذر ماه شاهد روند صعودی بزرگا تا 29 آذر و افزایش جزیی افت تنش و تنش باقیمانده تا اول آبان و کاهش آن در 29 آذر هستیم. آیا این رفتار تا تعادل کامل تنش تکرار خواهد شد؟ بایستی منتظر رفتار گسل تا پایان سال و حتی میان مدت باشیم.      برای دانلود متن روی لینک زیر کلیک کنید... https://www.ncc.gov.ir/images/docs/files/000003/nf00003372-1.pdf